Leokadia Komosa Oszustwo telefoniczne rzadko zaczyna się od prośby o pieniądze. Znacznie częściej poprzedza je historia, która ma wywołać określoną reakcję: niepokój o bliską osobę, obawę przed utratą oszczędności albo przekonanie, że właśnie znaleźliśmy się w sytuacji wymagającej natychmiastowego działania. W zależności od scenariusza po drugiej stronie telefonu może pojawić się zdenerwowany członek rodziny, policjant informujący o prowadzonych działaniach lub pracownik banku ostrzegający przed zagrożeniem dla naszego konta. Łączy ich jedno: rozmowa ma skłonić odbiorcę do podjęcia decyzji, zanim znajdzie czas i spokój potrzebne do zweryfikowania, czy przedstawiona historia jest prawdziwa. Właśnie dlatego współczesne oszustwa telefoniczne potrafią być skuteczne również wobec osób, które na co dzień zachowują ostrożność. Nie opierają się wyłącznie na fałszywych informacjach czy technicznych sztuczkach. Ich podstawą jest odpowiednio zbudowana presja, wykorzystanie zaufania oraz umiejętne sterowanie emocjami rozmówcy.
Dobrze przygotowane oszustwo zaczyna się od historii
Bezpośrednia prośba o przekazanie pieniędzy rzadko byłaby skuteczna. Oszust potrzebuje najpierw stworzyć wiarygodny kontekst, w którym taka prośba zacznie wydawać się uzasadniona. Dlatego rozmowa poprzedzająca wyłudzenie może dotyczyć nagłego wypadku, problemów z policją albo zagrożenia dla rachunku bankowego, a dopiero później pojawia się propozycja rozwiązania, które wymaga przekazania gotówki, wykonania przelewu lub podania określonych danych.
Gdy odbiorca uwierzy już w przedstawioną historię, kolejne polecenia mogą wydawać się logicznym sposobem poradzenia sobie z problemem. Skuteczność takich metod nie wynika z tego, że ich ofiary są mniej rozsądne czy gorzej przygotowane. Każdy człowiek może inaczej ocenić sytuację, gdy otrzymuje nagłą informację dotyczącą zdrowia bliskiej osoby, bezpieczeństwa własnych pieniędzy lub problemów wymagających rzekomo natychmiastowej reakcji. Właśnie wtedy przestępca zyskuje największą przewagę, ponieważ zamiast spokojnie sprawdzać informacje, człowiek zaczyna przede wszystkim szukać sposobu na szybkie rozwiązanie przedstawionego mu problemu.
Głos wnuka i odruch pomocy bliskiej osobie
Oszustwo na wnuczka od dawna jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych metod wyłudzania pieniędzy od osób starszych, jednak popularność tego określenia może paradoksalnie sprawiać, że nie zawsze dostrzegamy mechanizm stojący za takim przestępstwem. Nie chodzi przecież wyłącznie o podszywanie się pod konkretną osobę. Znacznie ważniejsze jest wykorzystanie więzi rodzinnej i naturalnego odruchu pomocy komuś bliskiemu.
Rozmówca może powiedzieć, że miał wypadek, potrzebuje pieniędzy na rozwiązanie pilnego problemu albo nie może w danym momencie spokojnie wszystkiego wyjaśnić. Głos może być niewyraźny, przejęty lub celowo zmieniony. W normalnych okolicznościach właśnie takie szczegóły mogłyby wzbudzić podejrzenia, ale w sytuacji, w której ktoś wierzy, że jego wnuk lub dziecko znajduje się w poważnych tarapatach, zaczynają schodzić na dalszy plan. Człowiek nie reaguje wówczas wyłącznie na treść wypowiadanych słów, lecz na całą sytuację i wywołane przez nią emocje.
Ten sam mechanizm może zostać wykorzystany wobec znacznie szerszego grona osób, ponieważ sprawcy potrafią dostosowywać historię do sytuacji i relacji, które mogą wywołać najsilniejszą reakcję. W jednym przypadku będzie to informacja o problemach wnuka, w innym dramatyczna wiadomość dotycząca dziecka, partnera, przyjaciela czy nawet współpracownika. Niezależnie od szczegółów celem pozostaje wykorzystanie poczucia odpowiedzialności za drugą osobę i przekonanie odbiorcy, że pomoc musi nadejść natychmiast.
Mundur budzi zaufanie, nawet gdy nie możemy go zobaczyć
Inny rodzaj oszustwa wykorzystuje zaufanie, jakie większość ludzi odruchowo okazuje instytucjom publicznym. Po drugiej stronie telefonu pojawia się ktoś, kto przedstawia się jako policjant lub funkcjonariusz innej służby. Rozmówca może posługiwać się profesjonalnie brzmiącymi określeniami, podawać nazwisko, numer służbowy albo opowiadać o prowadzonych właśnie działaniach przeciwko przestępcom.
W takich rozmowach szczególnie ważne jest stworzenie wrażenia, że odbiorca telefonu znalazł się w centrum poważnych wydarzeń. Oszust może przekonywać, że konto bankowe jest obserwowane przez przestępców, że pieniądze trzeba zabezpieczyć albo że policja potrzebuje współpracy rozmówcy. Całość zostaje przedstawiona w taki sposób, aby człowiek nie zastanawiał się, dlaczego funkcjonariusz miałby prosić go o przekazanie gotówki, lecz koncentrował się na rzekomym zagrożeniu.
Samo podszywanie się pod funkcjonariusza nie zawsze byłoby wystarczające, dlatego oszuści często łączą autorytet instytucji z presją czasu. Rozmówca może przekonywać, że zwłoka doprowadzi do utraty pieniędzy, ujawnienia informacji albo pokrzyżowania działań policji, przez co odbiorca telefonu zaczyna traktować pośpiech jako element koniecznej współpracy, a nie jako sygnał ostrzegawczy.
W takiej sytuacji najrozsądniejszym rozwiązaniem jest przerwanie rozmowy i samodzielna weryfikacja informacji. Jeżeli rzeczywiście kontaktowała się policja lub inna instytucja, można sprawdzić to niezależnym kanałem, korzystając z oficjalnych danych kontaktowych. Osoba, która naprawdę reprezentuje instytucję publiczną, nie powinna być jedynym źródłem informacji o własnej tożsamości i prowadzonej sprawie.
Pracownik banku, który zna nasze dane
Oszustwa wykorzystujące wizerunek banku bywają szczególnie przekonujące, ponieważ rozmówca może dysponować informacjami, które dla przeciętnego człowieka wydają się niedostępne dla przypadkowej osoby. Zna imię i nazwisko, numer telefonu, czasami nazwę banku, a nawet podstawowe informacje dotyczące ostatniej aktywności. W połączeniu z profesjonalnym sposobem prowadzenia rozmowy może to stworzyć wrażenie, że po drugiej stronie rzeczywiście znajduje się pracownik instytucji finansowej.
Problem polega na tym, że coraz większa liczba informacji pozwalających uwiarygodnić rozmowę może być dostępna osobom nieuprawnionym. Imię i nazwisko, numer telefonu, adres e-mail, a czasami również informacje dotyczące banku lub wcześniejszych kontaktów nie muszą oznaczać, że osoba po drugiej stronie rzeczywiście reprezentuje instytucję, za którą się podaje. Czasem wystarczy kilka podstawowych szczegółów, aby rozmówca sam dopowiedział resztę i nabrał przekonania, że kontaktuje się z kimś, kto posiada dostęp do jego danych.
Scenariusz może dotyczyć próby przejęcia konta, podejrzanego przelewu albo logowania z nieznanego urządzenia. Rzekomy pracownik banku przedstawia problem, a następnie proponuje jego rozwiązanie, które może polegać na podaniu danych, zainstalowaniu dodatkowego programu lub przelaniu pieniędzy na konto przedstawiane jako bezpieczne.
Szczególną skuteczność takich rozmów zapewnia odwrócenie ról – oszust nie przedstawia się jako osoba zainteresowana naszymi pieniędzmi, lecz jako ktoś, kto pomaga je zabezpieczyć przed innym zagrożeniem. W efekcie ofiara może być przekonana, że wykonując kolejne polecenia, współpracuje z bankiem przeciwko przestępcy, podczas gdy od początku kontaktuje się właśnie z osobą próbującą doprowadzić do wyłudzenia.
Dlaczego człowiek nie zawsze rozpoznaje manipulację?
Historie o oszustwach często wydają się oczywiste dopiero wtedy, gdy znamy już ich zakończenie. Z zewnątrz łatwo zauważyć elementy, które powinny wzbudzić podejrzenia, i zastanawiać się, dlaczego ktoś nie sprawdził numeru telefonu, nie skontaktował się z rodziną lub nie zadzwonił bezpośrednio do banku. Zupełnie inaczej wygląda jednak sytuacja osoby, która w czasie rzeczywistym słyszy, że jej bliski miał wypadek albo że oszczędności mogą za chwilę zostać utracone.
Sprawca nie ogranicza się wtedy do przekazania fałszywej informacji. Buduje wokół niej sytuację, w której pojawiają się jednocześnie nagłość, strach i autorytet, a czasami również sugestia, że nie należy konsultować sprawy z innymi osobami, ponieważ mogłoby to zaszkodzić prowadzonej akcji lub pogorszyć sytuację bliskiego.
Jak wskazuje Ernest Mocarski, adwokat prawa karnego, sprawcy wykorzystują przede wszystkim zaufanie i silne emocje, posługując się między innymi scenariuszami na wnuczka, policjanta czy pracownika banku. Zmieniają się narzędzia i szczegóły przedstawianych historii, ale podstawowy mechanizm pozostaje podobny: odbiorca ma uwierzyć, że sytuacja jest na tyle pilna, że nie ma czasu na spokojne sprawdzenie, z kim naprawdę rozmawia.
W praktyce warto więc zwracać uwagę nie tylko na konkretną historię przedstawianą przez rozmówcę, ale również na sposób, w jaki próbuje on wpłynąć na naszą decyzję. Połączenie silnych emocji, ograniczenia czasu na zastanowienie i prośby o przekazanie pieniędzy lub danych powinno skłaniać do szczególnej ostrożności, niezależnie od tego, za kogo podaje się osoba po drugiej stronie telefonu.
Seniorzy są szczególnie narażeni, ale oszustwo nie wybiera wyłącznie według wieku
Oszustwa wymierzone w osoby starsze budzą szczególne emocje, ponieważ bardzo często dotyczą pieniędzy odkładanych przez wiele lat i wykorzystują zaufanie ludzi, którzy mogą mieć mniejsze doświadczenie z nowymi technologiami. To właśnie seniorzy od lat są częstym celem przestępców stosujących metody na członka rodziny, policjanta czy pracownika banku, jednak ograniczanie problemu wyłącznie do tej grupy byłoby coraz większym błędem.
Oszustwa coraz częściej są projektowane z myślą o konkretnych sytuacjach życiowych, zawodowych i technologicznych, dlatego zmienia się również profil potencjalnej ofiary. Senior może otrzymać telefon dotyczący rzekomego wypadku w rodzinie, przedsiębiorca fałszywą fakturę od kontrahenta, a pracownik pilne polecenie przelewu od osoby podszywającej się pod przełożonego. Wspólnym elementem nie jest wiek ani poziom wiedzy, lecz moment, w którym przedstawiona historia wydaje się na tyle wiarygodna, że odbiorca rezygnuje z jej niezależnego sprawdzenia.
Technologia sprawia, że sam głos może już nie wystarczyć
Jeszcze do niedawna rozpoznanie głosu bliskiej osoby mogło być dla wielu ludzi jednym z najważniejszych argumentów przemawiających za autentycznością rozmowy. Brak kontaktu wzrokowego rekompensowało przekonanie, że głosu członka rodziny, przyjaciela czy współpracownika nie sposób łatwo pomylić. Rozwój technologii zaczyna jednak podważać również tę formę intuicyjnej weryfikacji.
Narzędzia pozwalające imitować sposób mówienia i brzmienie głosu konkretnej osoby sprawiają, że samo wrażenie, że rozpoznajemy rozmówcę, może nie być wystarczającym potwierdzeniem jego tożsamości. Nie oznacza to oczywiście, że każdy podejrzany telefon wykorzystuje zaawansowaną sztuczną inteligencję, ale pokazuje, dlaczego ostrożność nie powinna już opierać się wyłącznie na intuicyjnym przekonaniu, że znamy głos po drugiej stronie.
Znacznie praktyczniejsze jest wyrobienie sobie prostego nawyku: kiedy niespodziewana rozmowa zaczyna dotyczyć pieniędzy, danych albo pilnej decyzji, warto zakończyć ją i samodzielnie potwierdzić sytuację innym kanałem komunikacji.
Nie próbuj wygrać rozmowy z oszustem
W przypadku podejrzenia oszustwa najważniejsze nie jest przekonanie rozmówcy, że został zdemaskowany, ani próba dalszego prowadzenia gry. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zakończenie kontaktu i samodzielne sprawdzenie informacji, korzystając z danych kontaktowych instytucji lub osób, których tożsamość chcemy zweryfikować.
Warto przy tym pamiętać o kilku prostych zasadach:
- nie przekazuj pieniędzy osobie, która niespodziewanie kontaktuje się telefonicznie i wywołuje presję czasu;
- nie podawaj przez telefon danych logowania ani kodów służących do autoryzacji operacji;
- nie instaluj aplikacji tylko dlatego, że poleciła to osoba podająca się za pracownika banku;
- w przypadku informacji o problemach bliskiej osoby skontaktuj się z nią samodzielnie pod znanym numerem;
- jeśli ktoś przedstawia się jako przedstawiciel instytucji, znajdź oficjalny kanał kontaktu i zweryfikuj otrzymaną informację niezależnie od rozmówcy.
Najważniejsza jest możliwość spokojnego sprawdzenia sytuacji
Presja czasu jest jednym z najważniejszych elementów wielu oszustw, ponieważ ogranicza możliwość spokojnego sprawdzenia otrzymywanych informacji. Im szybciej człowiek ma wykonać przelew, podać kod, przekazać dane lub podjąć inną decyzję, tym mniejsza szansa, że skonsultuje sytuację z bliskimi albo zweryfikuje ją bezpośrednio w banku czy innej instytucji.
Nie oznacza to, że każda pilna wiadomość jest próbą oszustwa. Rzeczywiste problemy również mogą wymagać szybkiego działania, jednak właśnie wtedy niezależne potwierdzenie informacji ma szczególne znaczenie. Zaufanie do rodziny, banku czy instytucji publicznych nie powinno oznaczać rezygnacji z podstawowej weryfikacji, zwłaszcza gdy stawką są pieniądze lub dane umożliwiające dostęp do konta.
Głos wnuka, policjant informujący o prowadzonych działaniach czy pracownik banku ostrzegający przed zagrożeniem mogą stanowić początek różnych scenariuszy, ale sposób ochrony przed nimi pozostaje podobny. Zamiast podejmować decyzję pod wpływem presji, warto przerwać rozmowę, samodzielnie skontaktować się z osobą lub instytucją, której sprawa dotyczy, i dopiero po uzyskaniu niezależnego potwierdzenia podejmować kolejne działania.
